Wstęp
Hetyci, znani również jako biblijni חתי, to starożytny lud posługujący się indoeuropejskim językiem hetyckim. Ich historia sięga około XVII wieku p.n.e., kiedy to stworzyli potężne państwo z stolicą w Hattusie, dzisiejszym Boğazkale, w Anatolii. Siła tego państwa opierała się na dysponowanej armii oraz umiejętności prowadzenia wojen. W szczytowym okresie swojej potęgi Hetyci kontrolowali obszary Anatolii, północnej Mezopotamii, Syrii oraz Palestyny. Niestety, ich państwo upadło około 1200 roku p.n.e., prawdopodobnie w wyniku najazdów Ludów Morza oraz innych czynników destabilizujących. Mimo tego, niektóre hetyckie miasta-państwa przetrwały do 708 roku p.n.e.
Odkrycia archeologiczne
Badania nad kulturą Hetycką rozpoczęły się w XIX wieku, kiedy to w 1839 roku francuski archeolog Charles Texier odkrył ruiny Hattusy. Jego odkrycie potwierdziło istnienie starożytnej stolicy Hetytów. W późniejszych latach badacze tacy jak William Wright i Archibald H. Sayce zaczęli identyfikować zabytki odnalezione w Anatolii jako pozostałości po kulturze hetyckiej. W 1887 roku odkrycie glinianych tabliczek w Tell el-Amarna dostarczyło informacji o hetyckim królu Suppiluliumasie, a także umożliwiło zidentyfikowanie pisma hetyckiego.
Następne ważne badania miały miejsce w 1906 roku, kiedy niemiecki archeolog Hugo Winckler potwierdził tezę Texiera o istnieniu Hattusy. W trakcie wykopalisk odkryto archiwa państwowe składające się z około 25 tysięcy tabliczek z pismem klinowym, co znacząco wzbogaciło wiedzę na temat Hetytów. W kolejnych latach kontynuowano wykopaliska w takich miejscach jak Kültepe, Karatepe czy Yazılıkaya, które dostarczyły dodatkowych informacji na temat kultury hetyckiej.
Dzieje Hetytów
Najwcześniejsze dzieje
Pojawienie się Hetyków na ziemiach Anatolii datuje się na około 2000 roku p.n.e. Przybyli oni z terenów położonych na północ od Kaukazu, prawdopodobnie przez Bałkany lub cieśniny Bosfor i Dardanele. Koczownicze plemiona hetyckie zasymilowały lub wyparły osiadłe ludy Hatti, autochtonicznych mieszkańców regionu. Nowi przybysze przyjęli nazwę Hatti od podbitego królestwa i stali się znani pod tą nazwą w źródłach historycznych.
Początkowo Hetyci byli podzieleni na małe miasta-państwa. Anitta, syn Pithany, był jednym z pierwszych władców próbujących zjednoczyć regiony pod swoim panowaniem. Jego działania datowane są na przełom XVIII i XVII wieku p.n.e.
Państwo starohetyckie (1650–1380 p.n.e.)
Okres ten charakteryzuje się powstaniem zjednoczonego państwa hetyckiego pod wodzą Hattusilisa I. Król ten odbudował Hattusę jako stolicę swojego państwa i prowadził liczne wojny ekspansywne w kierunku Syrii i Mezopotamii. Po jego śmierci Mursili I kontynuował politykę ekspansji, zdobywając Babilon, co jednak zakończyło się tragicznie jego zamordowaniem przez spisek pałacowy.
Kolejni władcy zmierzali do utrzymania kontroli nad zdobytymi terytoriami, jednak stracili wpływy na rzecz Hurytów oraz innych sąsiednich ludów.
Państwo nowohetyckie (1380–1200 p.n.e.)
W tym okresie nastąpił kryzys wewnętrzny państwa hetyckiego, jednak za panowania Suppiluliumy I doszło do odbudowy imperium hetyckiego. Król ten skutecznie walczył z sąsiadami i powiększył terytorium państwa o bogate miasta północnej Syrii. Po jego śmierci kontynuowali rządy jego następcy, którzy zmierzyli się z rosnącym zagrożeniem ze strony Egiptu oraz Ludy Morza.
Bitwa pod Kadesz pomiędzy Hetytami a Egipcjanami za panowania Ramzesa II zakończyła się brakiem rozstrzygnięcia, ale doprowadziła do zawarcia pokoju, który potwierdził status quo terytorialne obu mocarstw.
Królestwa późnohetyckie (1000–700 p.n.e.)
Po upadku państwa hetyckiego około 1190 roku p.n.e., wiele centrów kultury przeniosło się do południowo-wschodniej Anatolii oraz północnej Syrii, gdzie powstały niewielkie państewka późnohetyckie. Te królestwa zachowały niezależność aż do podboju przez asyryjskiego króla Sargona II w VIII wieku p.n.e., co oznaczało koniec niezależności dla ostatnich hetyckich miast.
Porządek społeczny, gospodarka i kultura hetycka
Społeczeństwo hetyckie miało strukturalny charakter patriarchalny. Na czoło wysuwał się król jako najwyższy autorytet polityczny i religijny. Rada starszych (pankus) doradzała mu w ważnych sprawach politycznych. Małżonka króla posiadała istotną władzę i mogła pełnić funkcje administracyjne oraz dyplomatyczne.
Ekonoma Hetytów opierała się głównie na rolnictwie; uprawiano pszenicę, jęczmień i winorośl. Rzemiosło również rozwijało się dynamicznie — szczególnie produkcja wyrobów metalowych była na wysokim poziomie technologicznym.
Prawodawstwo Hetytów
Prawodawstwo Hetytów było rozwinięte jak na swoje czasy; kary były
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).